سرچشمههای اخلاق در فرهنگ زرتشتی(موبد پدرام سروش پور سخنرانی بنیاد جمشید 23 امرداد 1390)
امشاسپندان سرچشمه خویهای نیک
امشاسپندان جلوه ها یا پرتوهایی از صفات اهورا مزدایند که نمود آنها در انسان اخلاق نیک را شکل میدهد. همانگونه که اشاره شد در راه شناخت نیکیها و رسیدن به صفات نیک، خرد و دین (وجدان)، انسان را یاری میکنند تا با اختیار راه خود را برگزیند. در این چند درس تلاش شده است تا با نگاهی اخلاقی به امشاسپندان، صفات نیک و همچنین صفات بد مقابل آنها شناسایی شوند.
«پروردگارا دو بخشش رسایی و جاودانی، مردم را به فروغ مینویی و روشن درونی خواهد رسانید. در پرتو نیروی اراده، منش پاک، راستی و پاکی، عشق و ایمان به خدا، زندگانی پایدار و نیروی مینویی(اخلاق نیک) افزایش خواهد یافت. ای خداوند خرد! در پرتو این فروزگان بر دشمنان پیروزی توان یافت»( گاتها، هات 34 بند 11).
الف) سپنتهمینیو
نخستین امشاسپند سپنتهمینیو است و معنای آن باور به یکتایی اهورامزدا و نزدیک شدن انسان به اوست .
در باور زرتشتی، انسان برترین آفریدهی اهورامزدا است که به سبب نیروی دانایی و گویایی از هر آفرینش دیگر در گیتی برتر است. اهورامزدا، آفریدگار یکتا، تمام انسانها و موجودات هستی را دوست دارد و به همهی آنها عشق میورزد، پس ما نیز همچون او باید مردمدوستی پیشه کنیم و نه تنها دیگران را با منش، گفتار و کردار خود نیازاریم، بلکه برای شادمانی مردمان بکوشیم.
ایرانیان همواره به بیگانگان مسکن و خوراک میدادند و با پناه دادنشان، آنها را از سرما و گرما میرهاندند؛ این نگاه می تواند زمینه ساز کار گروهی و احترام به جمع در رفتارهای اخلاقی باشد .
نیایش اهورامزدا و شکرگذاری از آفریدگار جهان نیز، به شرط آنکه از درون فرد باشد می تواند الهامبخش رفتارهای با ارزش اخلاقی مانند سپاسگزاری ، احترام به بزرگان و مهتران و مهربانی با کهتران باشد.
«کسی که در پرتو راستی و پاکی هر کاری را چون پرستش پروردگار انجام دهد، از دیدگاه هستی بخش دانای بزرگ بهترین هستی هاست»( گاتها، هات 51 بند 22.).
«هورمزد هروسپ توان که مردم را به نیروی دانایی و گویایی از دیگر آفرینش های گیتی برتر آفرید، دادش مردم دوستی است، پس مردم را میازارید نه به منش نه به گوشن نه به کنش، بیگانه ای که فرا رسد جای و خوراکش دهید، نیکان را از گرسنگی و تشنگی و سرما و گرما در امان دارید، با زیردستان و کهتران مهربان بید، سالاران و مهتران را گرامی دارید، تا دادار اورمزد از شما خشنود باشد»( اندرز گواه گیری).
ب) وهومنه
دومین امشاسپند وهومنه (بهمن) است که معنای آن نیک اندیشی و خیرخواهی است .
اندیشه و خرد مهمترین اصل اخلاقی در دین زرتشتی است و اندیشهای که نیک است و به سوی نیکیها گرایش دارد، سرچشمهی صفات اخلاقی نیک در انسان میگردد. در جامعه، گسترش نیک اندیشی زمینه ساز آرامش و آشتی است و در سایه صلح و آشتی است که اندیشه ها رشد کرده و فرهنگ شکل میگیرد .
پس با تکیه بر بهمن دانش اندوزی و خردمندی را توسعه داده، فرهنگ را گسترش می دهیم . از کینه ورزی ، ستیزه جویی دوری جسته چرا که این صفات باعث گسترش کژاندیشی در جامعه می شوند.
«مرد با ایمان و خداشناس ، پارسا و پرهیزگار است و اندیشه و گفتار و کردار و وجدانش به افزایش و گسترش راستی کمک خواهد کرد»( گاتها، هات 51 بند21).
«خشم و نفرت را از خود دور کنید و اجازه ندهید اندیشه هایتان به خشونت و ستم گرایش پیدا کند. به منش پاک و مهر و محبت دلبستگی نشان دهید»( گاتها، هات 48 بند 7).
«داد و آیین وهمن امشاسپند آشتی و نیک اندیشی است کینه ورز و ستیزه جو مباشید، نیک خواه و وه منشن باشید، بدی مکنید و از همراهی با بدکاران بپرهیزید، دانش اندوزید و خردمندی پیشه کنید فرهنگ بگسترانید و با کژ اندیشی مبارزه کنید، با دوستان نیکی ورزید و با دشمنان بداد کوشید»( اندرز گواه گیری).
پ) اَشه وهیشته
سومین امشاسپند اشه وهیشته (اردیبهشت)، به معنای بهترین اشه، بهترین راستی و پاکی است.
«اشه» گستره معنایی وسیعی را از جمله راستی، پاکی، عدالت، نظم ، قانون، هنجار و هماهنگي در برمیگیرد. اندیشهای بر پایهی اشه شکل میگیرد، که به برقراری راستی، پاکی، عدالت، نظم ، قانون، هنجار و هماهنگي بیندیشد و از ناراستی و دروغ پاک باشد.
راستی را میتوان مهمترین اصل زیربنایی اخلاق زرتشتی دانست. راستی به این معنا است که اندیشه، گفتار و کردار با یکدیگر هماهنگ و در جهت سازندگی و پیشرفت جهان باشد. یعنی در اندیشه خود بر پایهی اشه بیندیشیم، اندیشهمان را به راستی بیان کنیم و به آنچه که بیان می کنیم عمل نماییم.
با درک راستی میتوان معنای «پاکی درون» را نیز فهمید. پاکی درون یعنی هنگامی که اندیشه، گفتار و کردار فرد از همه دروغها و ناراستیها و ناپاکیها دور باشد؛ و از آنجاییکه در باور زرتشتیان، جهان دارای دو بعد مینویی و مادی است، در آموزههای زرتشتی «پاکی برون» نیز به اندازهی پاکی درون اهمیت دارد.
پاکی برون یعنی پاک نگه داشتن تن و محیط زندگی از تمام پلیدیها و ناپاکیها، جلوهای از پاکی مینویی و اشه است و به همین دلیل است که لباس آیینی و نشانه زرتشتیان یعنی سدره و کشتی به رنگ سپید است تا کوچکترین ناپاکی درآنها نمایان گردد.
برقراری اشه در جامعه، زیربنای عدالت اجتماعی است. شرط اول عدالت اجتماعی، وجود قانون است؛ جامعهای که قانون دارد و قانون آن بر پایه اندیشه درست و مبتنی بر اشه شکل گرفته است، میتواند برای افراد جامعه عدالت اجتماعی به ارمغان آورد. و شرط دوم عدالت اجتماعی، قانونمداری مردم است، زمانی که جامعهای به دلیل باور به راستی در اندیشه، گفتار و کردار، قانون را اجرا کرده و از دروغ و فریب دوری میکنند، عدالت در جامعه برقرار و نهادینه میشود.
همه روشنی مردم از راستیست زتاری و کژی بباید گریست
نماد اشه در فرهنگ زرتشتی آتش است که به واسطه روشنی و روشنیبخشیاش، به طور نمادین تفاوت راستی و ناراستی را نمایان میکند.
« داد و آیین اردیبهشت امشاسپند، راستی و پاکی است، در جستجوی راستی ها باشید و درون و برون خود را پیوسته پاک داشته از کژی و ناراستی بپرهیزید. اشویی را ستایش کنید و به داد اشا راه پویید، زیرا هنجار هستی تنها بر اشویی استوار است. به منش نیک منید، به گوشن نیک گویید و به کنشن نیک ورزید و با همدیگر یکدل و یک زبان بوده، از دروغ و سوگند و فریب دوری نمایید. آتش را که نماد روشنایی و اشویی در گیتی است گرامی داشته به ناپاکی میالایید »
ت) خشثرَوَئیریه
چهارمین امشاسپند شهریور، به معنی شهریاری آرزو شده و نیروی شهریاری مینویی است.
در دین زرتشتی، نیرومندی درونی انسان که نتیجهی آن شهریاری مینویی یا تسلط بر نفس است، جایگاهی بسیار والا دارد؛ در کنار آن توانگری و نیرومندی در جهان مادی نیز اهمیت دارد البته به شرط آن که توانگری مادی از راه راست و درستکاری به دست آید.
زنیرو بود مرد را راستی زسستی دروغ آید و کاستی
بر پایهی همین آموزهی ارزشمند است که بیکاری، تنبلی، گدایی و چشم داشتن به دستآوردهای دیگران از جملهی نکوهیدهترین صفات انسانی در دین زرتشتی به شمار میرود.
«ای جاماسب دانا! از خاندان هووگو، این نکته را بیاموز. جنبش و فعالیت بر بیکاری و تنبلی برتری دارد. پس وجدان بیدار و با کار و کوشش او را پرستش نما.» هات 46- بند 17
« داد و آیین شهریور امشاسپند نیرومندی و خویشتن داری است اندر راه سروری و توانگری کوشا باشید، شهریاران و سروران دادگر را یاور باشید و گرامی دارید. از بیکاری و کاهلی دوری گزینیدو از فرارونی و درستکاری، خواسته اندوزید، بر خواسته کسان دست میازید و رشک مبرید، ایوخشست ارجمند را پیوسته پاک دارید. »
ث) سپنته آرمَیتی
امشاسپند سپندارمذ (سپنته آرمئیتی) یعنی کاملاندیشی مقدس و رسیدن به مهر و فروتنی.
رسیدن به سپندارمذ و بالندگی و کمال اندیشه، با رسیدن به فروتنی و دوری جستن از کبر و خودخواهی همراه است. کبر و خودخواهی از صفاتی هستند که انسان را از بالا به زیر می کشند.
« ای مزدا کسی که همیشه به اندیشه ی ایمنی و سود خویش است چگونه به جهان خرمی بخش، مهر خواهد ورزید؟» هات 50 بند 2
پیمانداری یکی دیگر از با ارزشترین پایههای اخلاقی دین زرتشتی است. در اوستا آمدهاست که اگر با فرد دروغ کاری نیز پیمان می بندید نباید آن عهد و پیمان را بشکنید. ایرانیان از دیر باز به پیمانداری مشهور بوده اند. (مهریشت، بند 1)
نماد مادی سپندارمذ و بهترین نمونه و سرمشق فروتنی، سودرسانی و بردباری، زمین است؛ پاک نگه داشتن زمین، آباد کردن آن و ساختن بناهای سودمند بر روی زمین، نشانهی این است که ما از این سرمشق به خوبی آموخته و الگو گرفتهایم.
« داد و آیین سپندارمذ امشاسپند فروتنی و پیمان داری است، در زندگی آزاده و فروتن بوده، با همدیگر دوستدار و مهربان باشید. ترمنشنی و خودپسندی مکنید، پاک چشم باشید، یکدیگر را باور کنید و به هم بدبین نباشید. خویشاوند نیازمند را از خواسته خویش یاری دهید، آموزشگاه، بیمارستان و دیگر بنیادهای نیک بنا نهاده. چون زمین سودمند و بردبار باشید و آن را پاک داشته و آباد سازید»
ج) هئوروَتات
خرداد امشاسپند به معنی کمال و رسایی است .
خرداد امشاسپند به ما یادآوری میکند که همیشه در جستجوی کمال و رسیدن به بهترین و بالاترین جایگاه مینویی باشیم.
شاد زیستن و شادی آفریدن، در معنای زرتشتیاش، یعنی به خوشبختی اندیشیدن و خوشبخت کردن جهان. شادی به این معنی میتواند کاملترین آرمان مینویی انسان زرتشتی باشد و اندیشهی پیشرفت جهان و رسیدن به کمال و رسایی را در انسان قوت و قدرت بخشد.
اشویی روان، پاکی تن، نیایش و سپاسداری اهورامزدا، آبادانی و سرسبزی جهان مادی، همگی مفاهیمی هستند که انسان را در مسیر کمال و رسایی قرار میدهند.
نماد مادی خرداد امشاسپند آب است که بهترین نمونه و سبب خرمی زندگی و آبادانی است. پاک نگه داشتن آب و استفادهی درست از آن برای آبادانی و سرسبزی جهان، نشانهی بزرگداشت این فروزهی اهورایی است.
« داد و آیین خرداد امشاسپند رسایی و آبادانی است دل خود را شاد و تن خود را پاک دارید زیرا پاکی تن جلوه ای از اشویی روان است، ناسپاسی مکنید، اندوهگین مباشید، گیتی به چشم نیک ببینید و از اهورامزدا خرسند و سپاسدار باشید آبادی سازید و شادی افزایید. آب را که مایه سرسبزی و آبادانی است پیوسته پاک داشته بیهوده از آن استفاده نکنید.»
چ) اَمرتات
امرداد امشاسپند به معنی بیمرگی و جاودانگی است.
جویای نام نیک بودن و باقی گذاردن نام نیک از خود، یکی از آموزههای مهم زرتشتی است؛ در کنار آن تندرست و سالم نگه داشتن تن، نشانهی ارج نهادن به زندگی است. پاک نگاه داشتن خانه، جامه و محیط زیست اطرافمان، به این دلیل که سبب دور شدن بیماری است و طول عمر انسان است، امری پسندیده به شمار میآید.
« داد و آیین امرداد امشاسپند جاودانی و دیرزیوی است تن خود را درست و توانا دارید از دروج و پلیدی دوری گزیده، در جستجوی نام نیک و رسیدن به جاودانگی باشید. خانه و جامه خویش و زیستگاه دیگران را پاک و بی آلایش دارید. گیاه و درخت را افزایش دهید تا سرسبزی گسترش یابد. درخت جوان مبرید بر و میوه ی نارسیده مچینید، دارو و درمان به نیازمندان رسانید، دردمندان و افتادگان را پرستار باشید.»
